50
YAZARIN PUANI
Künye
Yönetmen
Yeşim Ustaoğlu
Senaryo
Yeşim Ustaoğlu
Oyuncular
Öykü Karayel, Metin Akdülger, İlyas Salman
Süre
130 dk.

Sinemamızın önemli yönetmenlerinden Yeşim Ustaoğlu, on senelik uzun bir sürenin ardından yeni kurmaca uzun metrajı Artakalan ile karşımıza çıkıyor. Yaratıcılığını günbegün kaybeden şair Elif’in kendisiyle ve ailesiyle olan yüzleşmesini konu alan film, sabit kalmayı bir tükeniş olarak ele alıp insanın gerçek evinin neresi olduğu sorusunu irdeliyor. Dünya prömiyerini 74. San Sebastian Uluslararası Film Festivali’nin Ana Yarışması’nda gerçekleştiren Artakalan’ın oyuncu kadrosunda Öykü Karayel, Metin Akdülger, Ali Kayra Kul ve İlyas Salman gibi isimler yer alıyor.

50
YAZARIN PUANI
Künye
Yönetmen
Yeşim Ustaoğlu
Senaryo
Yeşim Ustaoğlu
Oyuncular
Öykü Karayel, Metin Akdülger, İlyas Salman
Süre
130 dk.

İnsan, gün gelir doğduğundan beri tenine değen güneşten rahatsız olur. Işıltısı fazla gelir o an. Vaktiyle karanlığa da sığınamaz, onun tekinsizliğinden korkar. Alışılanın aksine ışık her zaman huzur, karanlık da her zaman korkuyu çağrıştırmaz. Kişi bir anlığına yüzünü kapatır, ışığın kendisine değmemesini ister. Işık varken zaman geçer, dakikalar birer birer eksilir, saniyeleri teftiş eder. Işık yokken dakikalar durur, yelkovan ve akrebin arasında kalan mesafeler tıkanır. İnsan bazen alıştığı şeylerden yorulabilir, eski olana yeniymiş gibi tahammül edemeyebilir. Güneş aynıdır, ışığın rengi aynıdır ancak insanın kendisi eskisi gibi değildir. Dünyaya karşı giderek incelmiş birisi için teninin ısınması bile yorucudur. İnsanın kendi varlığına yabancılaştığı hassas bir çözülmedir bu. Bir zaman sonra yalnızca ışığın kendisi değil, o ışığın yansıdığı evler de fazla gelir insana. Kişi güneşten rahatsız olduğunda güneşi değiştiremez ancak onun altında var olduğu yeri değiştirebilir. Değişmeyen ülkelerin, şehirlerin, sokakların karşısında değişme olasılığı taşıyan yegâne varlık insandır çünkü.

Sabit kalamayan, bir yere ait olmaktansa yeryüzünün kollarında kendi evini arayan bir insanın hikayesi Artakalan. Birbirini tüketmiş iki insanın buluşamadığı yolların bir gün aynı fanusun duvarlarına dönüşmesinden duydukları korku gibi bu. “Köklenmek bana ölüm bu geniş göğün altında.” der Elif. Aslında insan çoğu zaman kökleriyle hayata tutunur. O ise kök saldıkça nefessiz kaldığını hisseder. Bir sahnede Selim, annesine “Sence evlerin canı acıyor mudur?” diye sorar. Evsiz kalmış bir ev gibidir Elif. Acıyan can kendisinindir. Uzun süredir temeli sapasağlam olan bir ev kadar sabit kalmıştır çünkü. Mehmet ise ritmik olmayan müziğiyle ifade eder içindeki kaosu. “Her kaosun içinde düzen, düzenin içinde de bir kaos vardır.” derler. Oysa kaosa neyin sebebiyet verdiğini anlamak için bazen görülmesi gereken, kendimize dair bir manzaradır. Bir delinin şiiri gibi yolda olmaktır. Belki de insan önce kendi içindeki karanlığa sığınmak zorundadır; güneşin ışığına eskisi gibi tahammül edebilmek için.

İki İnsan, İki Farklı Sözleşme

Yeşim Ustaoğlu sineması için en önemli etkenlerden biridir hafıza. İnsan psikolojisinin perde arkasında yatan bastırılmış travmalar birer birer gün yüzüne çıkar. Yaşanmamış yüzleşmeler yaşanır çünkü mazinin sarsıcı kalıntıları, karakterlerin bugünkü ruh halinin nedenlerindendir. Bulutlar, fırtınalar ve gökteki güneş, filmlerin içerisinde kendine bir yer bulur. Ustaoğlu, gündelik hayatın ölü vakitlerini yeniden canlandırır; sessizlikleri görünür kılar. Sıradan gözükenin süresini uzatarak sıradan olmaktan çıkarır. Evlerin duvarlarına saklanan, göz yumulan, hayatın içerisinden taşan imgeleri belirginleştirir. Travmaların açtığı yaraları anlattığı hikâyeler aracılığıyla yeniden kazır.

Psikodrama tekniği sinemasının temel ekseninde yer alır. Günün sonunda çatışmalar, aydınlanan gerçeklerle sönümlenir. Merkezinde çözümsüz bir ikililik vardır. İki karakterin paralellikleri zıtlıkları ve benzerlikleri üzerinden bir çatışma kurulur. Pandora’nın Kutusu’nda (2008) iki farklı kuşaktan insan, Tereddüt’te (2016) iki farklı yaştan, sınıftan ve kültürel koddan oluşan iki kadın, Araf’ta (2012) ise çocukluk ve kadınlık arasında var olma mücadelesi söz konusudur. Ustaoğlu, Artakalan’da yine ikili bir paralellik kurar. Bu kez bir evliliği var eden iki insana indirir merceğini. Mehmet ve Elif’in sanatsal hayatlarındaki buhranlı süreçleri, hapsolduklarını söyledikleri evden birisinin gitmesine neden olacaktır. Vaktinin çoğunu stüdyoda geçiren Mehmet’in olmadığı zamanlarda oğlu Selim ile vakit geçiren, çoğunlukla hareketsizce duran Elif kendisi için bir karar alır.

“Bütün günüme bütün güneş düşse ne olur?” diye yazmaya çalışır Elif. Gözleriyle durgun bir şekilde sağ sola bakar, evde düşünceli bir şekilde yürür. Nefes almak için dışarı çıkar ve ardından koşmaya başlar. Artakalan, Elif’in yaratım sanrıları çekerkenki çaresizliğiyle açılışını yapar. Hemen ardından Mehmet ise verdiği dersin bir sonraki dönem açılmayacağını öğrenir. Evlilik, iki kişilik bir sözleşmedir. Bu evliliğin sözleşmesi ise bir süredir ortadan ikiye ayrılmıştır. İki taraf, zamanla kendilerine ait olan sözleşmenin parçalarını birbirlerinde unutmuşlardır. Mehmet; yapıbozumcu, deneysel ve kaotik bir müzikle ruhundaki kaybolan hazzı bulmaya çalışır. Elif ise evin salonunda içtiği sigarayla bir nebze olsun kaybetmeye çalışır kendini.

Ustaoğlu, aynı çatı altında yaşayan iki bireyin yaşamını paralelliklerle aktarır. Gölgelerin, loş ışığın ve soğuk tonların hâkim olduğu renk paletiyle ise evin değişken ruh halini yansıtır. Gördüklerimiz, çaresizliğin havada asılı kalmış renkleri gibidir sanki. Yakın planlar ve sıklıkla başvurulan yan profil çekimleri, bize karakterlerin durağanlığını ve aynı zamanda donukluğunu hissettirir. Mehmet, bir sahnede düşünceli bir şekilde elindeki melodikaya üfler. Çıkan sesin tınısı, bir insanın son nefesini andırır. Bedeninden dışarı bıraktığı hava, sözcüklere dökemediği bir şeyleri anlatmaya çalışıyor gibidir.

Artakalan filminde kasketiyle gün batımının pembe ışığında uzaklara bakan Mehmet (Metin Akdülger)

Bir Evi, Ev Yapan Nedir?

Yeşim Ustaoğlu, sinemasından aşina olduğumuz bilinçaltına yönelik gösterimlere, rüyalara, puslu ve bulanık imgelere başvurur. Elif karakterinin hayata karşı kapalılığı, onun zihnine doğru kısa yolculuklara çıkmamıza vesile olur. Karakter; derdinin İstanbul ile değil, doğrudan şehirlerle olduğunu ifade eder Mehmet’e. Hikâye, günümüzün modern dünyasının bir sonucu olarak kentten köye göçüş üzerinden ilerler. Önce Elif, sonra da Mehmet harekete geçer.

Elif’in yola çıkma kararının ardından yön bulma konusundaki hareketsizliği vurgulanır. Arabasının bozulması bir kırılma noktası olur. Nereye gideceğine karar veremeyen karaktere yeni tanıştığı güçlü bir kadın karakter yardımcı olur. Ustaoğlu’nun sinemasında sıklıkla gördüğümüz, birbiriyle dayanışan ve güç devşiren kadınlara rastlarız. Elif, yolculuğu boyunca hayatına değen kadınlarla kendi içsel farkındalığını yaşamaya başlar. Bir sohbet sırasında oraya neden geldiği sorulduğunda; “Sabitlenemedim olduğum yerde.” der. Ustaoğlu’nun sinemasında ev, sabit kalınan bir yer olmamıştır çoğu zaman. Tam aksine sıkışmışlığı çözümlemek, kaybolan hafızayı bulmak ve içsel olarak özgürleşmek için yol almanın başlangıç noktasıdır. Güneşe Yolculuk’ta (1999) Samsat’a, Bulutları Beklerken’de (2003) Selanik’e, Pandora’nın Kutusu’nda (2008) yeniden Karadeniz’e, Tereddüt’de (2016) evden gün ışığına doğru araba sürmeye uzanan yolculukların bir yenisidir Artakalan. Zira son sahnede Elif bu kez asfaltın üzerindeki puslu, dalgalı ufka doğru sürer arabasını.

Anlatı boyunca evin kendisine ev diyememek, bir yere ait olamamak, evsiz olmayı tercih etmek gibi fikirlerin etrafında dolaşırız. Öyle ki, Mehmet babasını kontrol etmek için gittiği köyde onu bulduğunda kendisinden şu sözleri işitir: “Buraya kadar beni evimden etmeye mi geldin?” Ustaoğlu, evi insanın barınmak için kullandığı bir alandan ziyade, insanın kendisi ve çevresindekilerle kurduğu ilişkinin somutlaşmış hâli olarak ele alır. Ev, Elif için terk etmek zorunda kaldığı bir yerken Mehmet için yıllar sonra yaşanan bir yüzleşme ve dağılmaya yüz tutmuş bir beraberliğin hatırasıdır. Mehmet’in babası Mustafa içinse ölmek istediği yerdir. Dolayısıyla evler; birisinin kurtulmak istediği, birisinin aradığı, bir diğerinin yok olmak istediği bir konumda yer alır. Yönetmenin anlatısında yalnızca yaşantıyla sınırlı bir mekândan ibaret değildir. İnsanın geçmişiyle bugünü arasında bütünleştirmeye çalıştığı zamansız bağların tasviridir.

Bu ilişkinin bir başka aktarımı için Ustaoğlu’nun Kuru Taşın Başı (2026) adlı belgeselinde yer verdiği, 2023 yılında sular altında kalan Yusufeli kullanılır. Yıkık dökük, suların altında kalmış, terk edilmiş bir alandır Yusufeli. Elif gibi hiçbir canlı sabit kalamamıştır burada. Sabit kalan evlerin içi çürümüş, yıkılmış veya suların boyunduruğu altına girmiştir. Yusufeli’nde kendine benzer izleri gören Elif, belki tam da bu yüzden yola çıkmıştır. Zaman zaman güneşten korunmak için girilen bir sığınak, daha güzel manzaralara bakabilmek için kalınan bir durak, kimi zaman da çıkışı olmayan bir fanus… Elif’in şiirinde bahsettiği gibi durmanın ve kalmanın büyük planı odur belki de.

Yüzleşmelerin ve Travmaların Bugünü

Ustaoğlu’nun sinemasında travmalarla yüzleşme önemli bir motiftir. Burada da Mehmet için babası, hayatını ona benzememeye adadığı bir figürdür. Abisinin ölümü ve ona karşı yaklaşımı üzerinden babasıyla bir yüzleşme yaşar. Yılların suskunluğu bir çırpıda dökülüverir ikisinin ağzından. Sıkıca bağlanmış dolu bir poşet gibi zamanla kendiliğinden yırtılmaya başlar, öylece taşar. Üzerinde bulunduğumuz topraklar; aydınlanmayan trajedilerle, belli olmayan ölümler ve kaybolmalarla doludur. İnsanlık, bilinmezliklerle dolu meçhullerin tanığıdır. Mehmet, abisinin yağmurlu bir günde arabanın çamura saplanması sonucu yaşanan bir kaza yüzünden öğrenilmeyen vefatını, Elif de hiç görmediği dedesinin vurulmasını ve Çoruh’a atılmasını öğrenir.

Kişi, geçmişini öğrenmeden bugünün hakikatini öğrenemez. Geçmişlerini öğrenmeden bugüne ulaşamayan bireylerdir onlar. Mehmet, anlatının ilk yarısında Elif’in günlerdir yıkanmamasına fiziksel bir kuvvetle karşı çıkar. Onu zorla duşa sokar. Selim’i de duş alması konusunda üsteler. Bunun nedenini babasının evinin tüm dağınıklığı ve pisliğiyle anlarız. Keza Mehmet aynı şekilde onu da yıkar. İnsanın bugününü geçmişin zihnimize kazıdığı travmatik süreçler etkiler. Geçmişin izleri, bugünün gerçekliğine bir yol çizer. Mehmet ve Elif, geçmiş ile bugünün arasında kalan yeryüzünün ağrısını sırtında taşımışlardır.

Artakalan, iki farklı coğrafya özelinde iki karakterin kendi iç sesini gözlemlemesini içerir. Elif, Yusufeli’nde dolaşırken bir sahnede köpeklerin hırçın havlamalarını duyar, boğuşmalarını izler. Diğer hayvanların o alandan kaçışına tanıklık eder. Kamyonlarla tepeden aşağıya doğru dökülen toprakların sesini işitir. Mehmet ise filmin ilk dakikalarında İstanbul’u aynı şekilde izler. Kuş ve vapur seslerini dinler, tüm o kaosu gözlemler. Onun içindeki kaos, şehirle bütünleşir. Yaptığı müzik de geçmişiyle iç içedir. Zira, insan bazen kendi içindeki gürültüyü dışarıdaki sesler üzerinden fark edebilir. Ancak kaosun çoğu zaman bir coğrafyası yoktur.

Kök salmaktan korkan biri olan Elif, toprağın bile yerinden edildiği bir coğrafyada kendi filizlerini arar. İzlediği bölgede artık istemediği şehirlerden uzaktadır ancak burada da kesin bir sükûnet yoktur. Bu noktada Elif bir sahnede anneannesinin, dedesinin kaybından dolayı İstanbul’a geldiğini ancak kısa süre sonra köyüne geri döndüğünü söyler. Pandora’nın Kutusu’ndaki (2008) Nusret gelir aklımıza. Ustaoğlu’nun filmleri için birbirinden doğduklarını söyleyebiliriz. Pandora’nın Kutusu çekimlerindeki bir mola tesisinin ilham olduğu Araf’a (2012), Araf’daki Zehra karakterinin Tereddüt ’deki (2018) Elmas’a uzanmasına, hayatın sunduğu kesişimleri vurgulayan bir temas vardır.

Artakalan filminde evin mutfağında masada karşılıklı oturup tartışan Elif (Öykü Karayel) ve Mehmet (Metin Akdülger)

Suyun Altına Gömülenler

Artakalan, içsel yolculuğunu kapalı anlatımıyla bizim açmamızı isteyen bir film. Elif’in depresyonu, hissettiği sıkışmışlığı ve arayışı hepimizin hayatından çeşitli izlerle dolu. Hikâyenin içerisinde kayda değer yaratıcı fikirlerin olduğunu söylemek mümkün. Ustaoğlu, çözümlenemeyen sıkıntıyı aktarmak için bir hayli çabalıyor. Bu parçaların görünürlüğünü zedeleyen unsur ise karakterin duygusal durumunun aynı betimlemeler ve yakın kompozisyonlarla ele alınması. Katarsislerin bir anda beklenmeyen bir noktadan, kopuk bir taraftan belirmesi. Yüzleşmelerin bir anda patlak vermesi veyahut tekrarlayan sahnelerin farklı manzaralar içerisinde aynı duyguyla sunulması.

Söz konusu unsurlar karakterlerin ruhsal durumlarıyla uyumlu olsa da, bir noktadan sonra farklı bir perspektife ve daha somut bir çözümlemeye ihtiyaç duyuyor sanki. Zira, yaşananların aktarımı çoğunlukla benzer sahne kurulumlarıyla dönüp dolaşıyor. Hâl böyle olunca filmin ev imgesi üzerinden kurduğu yaratıcı denklemler, zamanla etkisini yitirmeye başlıyor. Suyun altında kalan talihsiz Yusufeli gibi, aynı metaforlar üst üste kullanıldıkça suyun altına doğru gömülüyor.

Anlatının yüzleşme kavramını merkezine aldığını söyleyebiliriz. Artakalan, karakterlerini geçmişleriyle yaşayacakları bir çözümlenmeye doğru bırakıyor. Onları evle, iç sesleriyle, hayalleriyle ve bugünkü konumlarıyla devamlı bir yüzleşme içerisinde izliyoruz. Buna karşın, ailenin iki ayrı parçası üzerinden ilerleyen hikâyede bu iki karaktere dair bir yüzleşmeye tanıklık etmiyoruz. Bu durum bilinçli bir tercih gibi gözükse de, metnin ana eksenindeki birçok öğenin organik bir şekilde bütünleşmesini engelliyor.

Ailenin altını çizmişken Selim karakterine de parantez açmakta fayda var. Karakter, hikâyede annesi ve babasının kendisine olan düşünceleri, endişeleri ve fikirleri kadar var olabilen bir çocuk olmaktan öteye geçemiyor. Baştan sona ele aldığı aile anlatısını giderek bireyselleştiren anlatıda, bir çocuğun ailesine olan bakış açısına yönelik bir söz bulamıyoruz. Bu durum; senaryonun ve karakterlerin sıkışık kalmasının, hep aynı ögeler ve metaforların üzerine basmasının bir sonucu. Artakalan, planladığı üzere iki karakterine öyle fazla odaklanıyor ki, başka bir canlıya nefes alacağı bir alan tanımıyor. Birlikte yola çıktığı fikirleri, imgeleri ve kurulumları teker teker yolun kenarında bırakıyor.

Yolda olmayı ve sabit kalmamayı tercih edenlerin hikâyesi Artakalan. Elif’in dediği gibi, hem şefkatin içinde feragat olduğunu görmek hem de bir rüyanın eskide kaldığını fark etmek insanın kendisiyle olan yüzleşmesinde saklı. Bir yere ait olmak bir yerde kalmaktan öte gidebilme özgürlüğüne, bir vazgeçişse insanı kendi varlığına kavuşturuyor burada.


Ahmet Duvan‘ın diğer yazılarına ulaşmak için buraya tıklayınız.

Daha fazlası için bizi Youtube, X ve Instagram aracılığıyla takip edebilirsiniz.

Taş ve Tüy: Kenar Mahalle

Tatlı Maya: Vahim Bir Empati Sınavı

Ahmet Duvan
Psikoloji bölümü mezunu. Sinema üzerine blog yazarı. Film eleştirmeni.

Taş ve Tüy: Kenar Mahalle

önceki yazı

Klara and the Sun: Kusursuzluk Vaadinin Çelişkili Doğası

sonraki yazı

Yorumlar

Leave a reply

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Bunlar da ilginizi çekebilir