Yazar 
Dünyada nihai barış hiçbir zaman olmadı. Birileri çıkarları uğruna diğer ülkelerin sınırlarını ihlal etti. Ham maddesine, parasına, insan gücüne ve nihayetinde bütünlüğüne el uzattı. Bir ülkenin diğerine savaş ilan ettiğine ya da füze attığına dair haberlerin havada uçuştuğu 2026 yılının mart ayında her savaşın bir öncekini unutturduğunu görmüyor muyuz zaten? Örneğin, kaçımız Rusya’nın 2014 yılında Ukrayna’nın Donbas bölgesini işgal ettiğini hatırlıyor? 2022’de daha da aleni hâle gelen savaşları hakkında gün geçtikçe daha az konuşur olmamız neden?
Şahsen savaşlar hakkında düşünmekten sık sık kaçınıyorum. Çünkü savaşların insanlara neler yaptığını ve bunlardan etkilenen binlerce, hatta milyonlarca insanı düşünmek devasa bir çaresizlik duygusu yaşatıyor. Anlamakta zorlanıyorum, idrakımı aşıyor. Ne var ki, savaşın yaşandığı ülkelerde insanların çoğu bir biçimde hayatlarını sürdürmeyi başarıyor. Büyük bir korku ve başlarına gelebileceklerin bilinciyle tabii ki. Bir sabah kapınızı savaştığınız karşı ülkenin askerinin çalabileceğini fark etmek yıkıcıdır. Dahası, kapıyı açtığınızda işkence ve tecavüz ihtimalleri daima oradadır. Savaş, cephede olanın yanı sıra, gündelik hayata da sızan bir deneyim. Güçlü olanın güçsüzü sindirdiği sistematik bir eylem. Böyle bir ortamda seslerini duyurmakta zorlanan gruplardan birisi de cephe gerisindeki kadınlar.
Traces, tam da bu konuya odaklanıyor. 2014’ten beri Rusların gazabına uğrayan Ukraynalı kadınların hikâyelerini bir itiraf ve güçlenme çağrısıyla aktarıyor. Ukraynalı belgeselci Alisa Kovalenko’nun senaryosunu yazdığı ve Marysia Nikitiuk ile birlikte yönettiği Traces, 76. Berlin Uluslararası Film Festivali seçkisinde yer aldı. Aynı zamanda Berlinale Belgesel Ödülü kategorisinin adayları arasındaydı. Biricik deneyimden kolektife uzanan Traces, Iryna’nın cesaretini diğer kadınlara taşımasıyla ortaya çıktı.
Köklenme ve İyileşme Yolculuğu
Traces, sesini duyurmak isteyen Iryna’nın anlattıklarıyla başlıyor. Önce Rus askerlerin 2014 yılında onu götürdüğünden bahsediyor. Gözaltında tecavüze uğruyor. Deneyimi görünür kılan ise gazetecilerin çektiği fotoğraflar oluyor. New York Times’a gönderilen fotoğraflar, bir nevi hayatını kurtarıyor. Ardından SEMA Ukraine adında bir sivil toplum örgütü kuruyor. Cinsiyete dayalı şiddeti görünür kılmayı ve savaş suçu olarak kabul ettirmeyi amaçlıyor. Yalnız olmadığını bilmek isteyen bir kadın, diğer kadınlara da yalnız olmadıklarını hatırlatıyor. Çünkü cinsel şiddet; genç, yaşlı ayırt etmeden neredeyse cephe gerisindeki her kadının başına geliyor. Her zamanki gibi şiddetin ana amacı tahakküm kurmak. Konu cinsellik olduğunda da durum değişmiyor. Üstelik askerler, karşılarındaki kadın anneleri yaşında olsa bile durmuyor.
Şiddetin elbette tek hedefi kadınlar değil. Bazen kadınlarla beraber yanındaki oğul veya eş de şiddete uğruyor. Boğazı sıkılan, elektrik verilen erkeklerin olduğuna ilişkin deneyimler, savaşın kimseyi atlamadığını gözler önüne seriyor. Savaşın yıkıcı yanı, gündelik hayatın her alanına böyle sirayet ediyor.
Diğer yandan Traces, yaşadıklarını anlatan kadınlara nasıl ulaşıldığını da belgeliyor. Iryna, sağlık sorunları nedeniyle Ukrayna’dan ayrıldığında onun yerine geçen, hikâyelerin peşine düşüp çekim yapan başka kadınlar ortaya çıkıyor. Tabii en başta bütün çabası öznel ve bir başına. Kadınları tek tek arayıp ulaştıkça bunun işe yaradığını hissediyor. Ulaştığı insanlarla bir araya geliyor. Deneyimlerini anlattıkça kadınlar iyileşiyor, güçleniyor. Zaten Iryna tam da buna inanıyor. “Devam etmek yerine başımıza gelenlerin bizi üzmesine izin verirsek düşmanın kazanmasına izin vermiş oluruz.” diyor. Tam da bu yüzden, başına gelenleri hukuki bir mücadele haline getiriyor. Kadınların yeniden köklenmesini ve iyileşmesini sağlayacak metaforları sıklıkla kullanıyor.
Potansiyelinin Önündeki Acelecilik Engeli
İkinci dalga feministlerin “Kişisel olan politiktir,” düsturunu akla getiren Traces, sözün karşılığı olmakta başarılı. Ancak ne yazık ki bana aradığım politik arka planı vermekte zayıf kalıyor. Savaş sırasında yaşanan her türlü şiddetin karşısında olmakla birlikte, ekibin ulaşabildiği kişilerin azlığı ve dönüp dolaşıp sözü Iryna’ya bırakmasıyla etkisini yitiriyor. Sahneler ise durağanlığı seçen sinematografik detaylarla yorucu hâle geliyor. Anlatıdaki karakterlerin nerede ne yaşadıklarına dair bilgiler, Rusya-Ukrayna savaşının detaylarını bilmeyenler için havada kalıyor. Ülkeler arasında daha dün başlamayan gerilimin nedenlerinden bahsedilmemesi akışı zayıflatıyor.
Belgesel güçlü bir içgörüye ve fikre sahip olsa da, ne yazık ki düz bir anlatım yolu seçiyor. Bu da aceleye gelmiş gibi durmasına neden oluyor. Traces, daha etkileyici bir belgesel olma fırsatını, deneyim aktarımının azlığı, kurgusal çeşitliliğin ve bakış açısının darlığı nedeniyle kaybediyor. Bana kalırsa izleyici, yapımın bir an evvel izleyiciyle buluşma isteğindeki sabırsızlığı fark ediyor. Ayrıca zaman zaman SEMA Ukraine’in tanıtım filmi olduğu izlenimine neden oluyor. Yine de ulaşabildiği kadınlara sessizliklerini bozma cesareti vermesiyle kayda değer bir çaba ortaya koyuyor. Nihayetinde belgeselin beklediğim etkiyi yaratamadığını, tüm uğraşına rağmen pişirirken baharat eklemeyi unuttukları bir yemeği yer gibi izlediğimi söyleyebilirim.
Burcu Demirer‘in diğer yazılarına ulaşmak için buraya tıklayınız.
Daha fazlası için bizi Youtube, X ve Instagram aracılığıyla takip edebilirsiniz.
Yorumlar