Yazar Daniel Day-Lewis’in sekiz yıllık sessizliğini bozarak oğlunun yönetmenliğinde kamera önüne geçtiği Anemone, kuşaklar arası itiraf ve hesaplaşmayı sunuyor. Ronan Day-Lewis’in ilk uzun metraj yönetmenlik denemesi, baba-oğulun hem kendi ilişkilerini hem de geçmişin gölgelerini sanatın potasında eritme girişimi. Kuzey İrlanda’nın puslu ormanlarında geçen bu yoğun ve kasvetli film; savaşın, suçluluğun ve babasızlığın yarattığı boşlukta sallanan bir ağıt gibi ilerliyor. Anemone, tıpkı yılın en iyi filmlerinden biri olan Sentimental Value gibi sinemanın iyileştirici gücünü ve hatırlamanın acısını aynı kareye sığdıran bir film. Aynı zamanda bir baba-oğul, ağabey-kardeş ve karı-koca trajedisi.
Gerçeğin İnceliklerinde Kayboluş
Anemone, hem baba hem de oğul olan iki sanatçının, birbirlerine ve geçmişlerine yönelttikleri bir ayna gibi. Daniel Day-Lewis’in sekiz yıl süren sessizliğini bozup oğluyla birlikte kamera önüne ve arkasına geçtiği bu proje, ister istemez kişisel bir anlatıya dönüşüyor. Ronan Day-Lewis’in ilk uzun metrajı olarak dikkat çeken film; “yokluk”, “pişmanlık” ve “bağışlanma” temalarını aile içi çatışma ekseninde derinleştiriyor. Üstelik bunu, Day-Lewis ailesinin kendi dinamiklerini çağrıştıran bir baba-oğul hikâyesi üzerinden yapıyor.
Filmin merkezinde yer alan Ray Stoker, uzun yıllar önce ailesini terk etmiş, ormanın derinliklerinde inzivaya çekilmiş bir adam. Onu yeniden hayata döndürmeye çalışan kişi ise kardeşi Jem. Bu basit gibi görünen hikâye, aslında geçmişin hayaletleriyle dolu, sessizlikle işlenmiş bir trajedinin zemini. Ronan Day-Lewis, bir nevi babasının kamusal imajını –uzletine çekilmiş bir dâhi figürünü– dramatik bir karaktere dönüştürerek izleyicinin aklına giriyor.
Film boyunca hissedilen gerçek-kurgu ikilemi, Day-Lewis ikilisinin bilinçli bir oyunu gibi duruyor. Ray Stoker karakterinin, Daniel Day-Lewis’in sinema dünyasından çekilişini ve kendi yalnızlığını sembolize ettiği açıkça hissediliyor. “Ben senin ulaşamayacağın bir yerdeyim.” dediğinde, bu direkt olarak kardeşi Jem’e değil, belki de izleyiciye yöneltilmiş bir söz.
Bu kişisel düzeydeki temalar, filmin politik arka planıyla birleştiğinde çok katmanlı bir yapıya evriliyor. Hikâye, Kuzey İrlanda’daki çatışmaların, aile içinde süregelen bir suçluluk duygusuna nasıl dönüştüğünü inceliyor. Bu, bireysel bir vicdan hesaplaşması olduğu kadar, tarihsel bir travmanın mikro ölçekte yeniden üretimi. Ronan Day-Lewis burada kişisel hikâyeyi politikle, politik olanı da içsel olanla bütünleştiriyor.
Anemone, Day-Lewis ailesi için neredeyse terapötik bir film gibi hissediliyor. Gerçek hayattaki baba-oğul ilişkisiyle paralel ilerleyen kurgusal baba-oğul öyküsü, sinemanın hem iyileştirici hem de tahrip edici gücünü bir kez daha hatırlatıyor. Film, Daniel Day-Lewis’in neden her rolünü bu kadar içselleştirerek yaşadığının da bir açıklaması adeta: Çünkü o, her karakterinde resmen kendi gölgesiyle hesaplaşıyor.
Sessizlik, Orman ve Günah
Ronan Day-Lewis’in yönetmenlik tarzı, filmin merkezindeki sessizliği ve doğa içindeki yalnızlığı olağanüstü bir görsel dile dönüştüren etken konumunda. Sinematograf Ben Fordesman’ın kamerası, ormanın karanlığını bir tür bilinçaltı haritası gibi kullanıyor. Ray Stoker’ın yaşadığı kulübe, fiziksel bir mekândan ziyade bir zihin hapishanesi olarak karşımıza çıkıyor. Film, bu mekânı bir karakter gibi işliyor: nefes alıyor, saklıyor, bazen de tehdit ediyor.
Mesela kameranın bir çalı arasından Ray’i gözlemlemesi, izleyiciye gözetleme hissi veriyor. Bu bakış açısı, karakterin toplumdan uzaklaşmasına rağmen her zaman —belki de oğluna, kardeşine, eşine ya da geçmişine ait— bir gözün üzerinde olduğunu hissettiriyor. Yönetmen, doğayı hem sığınak hem de suç mahalli gibi çerçeveliyor; ağaçlar bir yandan koruyucu, diğer yandan boğucu. Bu çelişki, filmin tonuna mükemmel biçimde yansıyor.
Görsel anlatı, özellikle su ve ateş imgeleriyle destekleniyor. Kardeşlerin nehirde yüzdükleri sahneler, zamanın donduğu anlar gibi hissediliyor. Bu sahnelerde hem çocukluklarının masumiyeti hem de aralarındaki bastırılmış öfke bir arada akıyor. Aynı zamanda filmin görsel ritmini belirleyen bu sahneler, izleyiciyi neredeyse psikolojik olarak etki altına girdikleri bir atmosfere sokmakta.
Ancak Anemone, elbette görsel bir şiirden ibaret değil. Kamera hareketleriyle birlikte, mekânın duygusal dokusu da sürekli değişiyor. Özellikle Ray’in geçmişte yaşadığı travmaların halüsinatif anlarla belirdiği sahnelerde, yönetmen gerçeküstücülüğe göz kırpıyor. Bu anlar, bilinç ile kabus arasındaki sınırda asılı kalmış bir ruh hâlini yansıtıyor. Görselliğin bu kadar güçlü olması, diyalogların azlığıyla birleşince filmi neredeyse sessiz ama büyüleyici bir operaya dönüştürüyor.
Ronan Day-Lewis’in görsel dili, babasının performansıyla birlikte filmin ruhunu taşıyan en önemli birleşim. Yönetmenin henüz ilk filmi olmasına rağmen, görüntülerle hikâye anlatma konusunda oldukça olgun bir sezgisi var. Anemone, bir hikâye anlatmanın yanında, birçok duyguyu (yoksunluk, suçluluk, bağışlanma arayışı) hissettirmeyi amaçlıyor. Bu açıdan film, meditatif olduğu kadar rahatsız edici bir güzelliğe de sahip.
Sessizlikte Duyulan Bir Çığlık
Daniel Day-Lewis’in “emeklilikten dönüşü”, hem sinema dünyası hem de film için fazlasıyla ironik. Ray Stoker karakteri, fiziksel ve ruhsal olarak inzivaya çekilmiş bir adam; tıpkı oyuncunun kendisi gibi. Bu nedenle onun performansı, bir itiraf gibi de okunuyor. Day-Lewis, yine olağanüstü bir derinlik ve yoğunlukla oynuyor. Sanki her nefesi, her bakışı bir hatıranın ağırlığını taşıyor.
Day-Lewis’in canlandırdığı Ray, öfke ve pişmanlığın beden bulmuş hâli. Film boyunca karakterin hareketleri, kelimelerden çok daha fazla şey söylüyor. Özellikle kardeşi Jem’e söylediği birkaç cümle (“Aile birleşimi!” veya “Benden uzak dur.”) yılların sessizliğini paramparça eden trajediler gibi hissediliyor. Oyuncu, insanın kendinden kaçma çabasını yüz hatlarında ve bedeninde ilmek ilmek işliyor.
Performansın zirvesi, Ray’in geçmişteki istismarcı bir rahibe dair monoloğunda yaşanıyor. Bu sahne, tiksindirici bir intikam hikâyesinden çok daha fazlası: Bastırılmış bir travmanın, kontrolsüz bir taşkınlıkla yüzeye çıkışına rastlıyoruz. Day-Lewis, bu sahnede seyirciyi rahatsız ederken aynı zamanda büyülüyor; çünkü o, acıyı teatral değil, neredeyse biyolojik bir gerçeklik olarak aktarıyor.
Bu rol, Day-Lewis’in filmografisindeki karakterlerle de doğrudan konuşuyor. There Will Be Blood’un Daniel Plainview’inden, Phantom Thread’in Reynolds Woodcock’una uzanan bir yalnızlık zincirinin son halkası gibi. Anemone’deki Ray Stoker, bu karakterlerin hepsinin bir birleşimi. Sanki Day-Lewis, kariyeri boyunca oynadığı ve bütünleştiği her erkeği bir araya getirip bu filmde onlarla vedalaşmaya karar veriyor.
Eğer bu gerçekten onun son filmi olacaksa -ki umarız olmaz- Anemone bir tür kapanış ritüeli olarak da okunabilir. Çünkü Day-Lewis burada, kendi yaratıcılık sancısına, kendi efsanesine ve kendi mitine son bir kez dokunuyor. Onun için oyunculuk artık yalnızca bir sanat değil; varoluşsal bir eylem, kendini delmek gibi bir şey. Bunu da direkt olarak hissedebiliyoruz.
Travmanın Eşiğinde Savaş ve Miras
Anemone’nin merkezinde bireysel pişmanlıklar ve tarihsel bir suçluluk yer alıyor. Film, İrlanda İç Savaşı ve Kuzey İrlanda çatışmalarını doğrudan işlemese de, bu politik zemin karakterlerin psikolojisine işlemiş durumda. Ray ve Jem’in geçmişte asker olarak yaşadıkları travmalar, aile içindeki kırılmalarla iç içe geçmiş. Ronan Day-Lewis, savaşı soyut bir kavram olmaktan çıkarıp, bir aile mirası hâline getirerek bizlere sunuyor.
Ayrıca Ray’in savaş sonrası inzivaya çekilmesi, yalnızca suçlulukla ilgili değil, diğer bir yandan inançsızlıkla da ilgili. Jem’in ise dindar bir karakter olarak kardeşine karşı duyduğu öfke, aslında Tanrı’ya duyduğu kırgınlığın da yansıması. Filmdeki diyalogların çoğu, doğrudan bir tartışmadan ziyade bir tür dua veya lanet gibi okunabilir. Bu anlamda Anemone, din ve suç arasındaki ince çizgiyi yansıtmakta çok başarılı.
Nessa ve Brian karakterleri de hikâyenin önemli parçaları. Nessa, terk edilmiş bir kadının kırılganlığını ve dayanıklılığını temsil ediyor; Samantha Morton bu rolde sessiz ama güçlü bir varlık sunuyor. Oğul Brian ise babasının günahlarının yükünü sırtında taşıyan bir genç. Onun öfkesi; babasına, köklerine, mirasına ve hatta kaderine kadar yönelmiş. Film, bu öfkenin kuşaktan kuşağa nasıl devredildiğini göstererek, travmanın döngüselliğini de açığa çıkarıyor.
Tarihçi ve filozof Hannah Arendt bir keresinde “Kişisel olan, politik olandan hiçbir zaman bütünüyle ayrılamaz; zira eylem, insanın dünyadaki varlığının kanıtıdır.” demiştir. Ronan ve Daniel Day-Lewis’in senaryosu da, kişisel olanla politik olanı birbirine örüyor. Anemone’nin dünyasında bir insanın içindeki savaş, ülkesindeki savaşla aynı acıya sahip. Ray’in ormanda sürdürdüğü yalnız yaşam, bir ulusun bastırdığı suçluluğun mikrokozmosu gibi. Bu yüzden film, sadece baba-oğul ilişkisiyle değil, “birey ve tarih” arasındaki kopmaz bağ ile de ilgileniyor.
Son tahlilde Anemone, hem kişisel bir arınma hikâyesi hem de bir ulusun travmasını temsil eden bir alegori. Film bittiğinde izleyicide kalan duygu, huzurun yanında bir tür sarsıcı kabullenme. Ronan Day-Lewis, ilk filminde bir yandan babasının, diğer yandan ülkesinin hayaletleriyle hesaplaşıyor. Ve bunu yaparken, geçmişle yüzleşmenin ancak sessizlikten geçtiğini bize hatırlatıyor.
Ferit Doğan‘ın diğer yazılarına ulaşmak için buraya tıklayınız.
Daha fazlası için bizi Youtube, X ve Instagram aracılığıyla takip edebilirsiniz.
Yorumlar