Geçtiğimiz sene prömiyerini yaptığı Locarno Film Festivali‘nden Boccolino d’Oro Eleştirmenler Ödülü ile ayrılan Yeni Şafak Solarken, 44. İstanbul Film Festivali‘nin Altın Lale Yarışması‘nda seyirci karşısına çıkıyor. Deneysel belgesellerinden (Gulyabani, Meteorlar, Koloni) tanıdığımız Gürcan Keltek‘in ilk uzun metrajı olan film, zihnini bir arada tutamayan bir adamın İstanbul’un kültürel tarihine sığınmasını anlatıyor. Anıtlar, camiler, caddeler, mezarlıklar ve daha birçok bölge, Akın adlı karakterin karmaşık dünyası ile bir ahenk yaratıyor. Somut bir senaryo akışına sahip olmaması ve karakterin bir şehrin hafızası üzerinden tanımlanması nedeniyle, oldukça deneysel ve ayrıştırıcı bir yönetmenlik seyrediyoruz.

Şehrin Kültürel Hafızası
Son birkaç yılını hastanelerde geçiren Akın, taburcu oluşundan bu yana herhangi bir gelişim gösterememiştir. Ailesiyle, toplumla ve en çok da kendisiyle zıtlaşan karakterin korku ve kaos dolu bir zihni vardır. Bu durum, aidiyet sorunları yaşayarak çevresindeki her şeyden soyutlanmasına ve yalnızlaşmasına neden olur. Cem Yiğit Üzümoğlu‘nun son derece nüanslı bir performansla canlandırdığı Akın, “şeytanları” ona musallat olduğunda kendini sokaklara atar. Yürürken söylenir, etrafındaki insanlarla tartışır, gördüklerine anlam vermeye çalışır ve bu döngü durmadan tekrarlanır. Ancak Gürcan Keltek, karakterin psikotik durumunu belli bir tanım ile sınırlamaz ve onu İstanbul’un hayatta kalmaya çalışan evlatlarından biri olarak resmeder.
İlk başta bir belgesel olacağı ümidiyle başlanan Yeni Şafak Solarken, Keltek‘in ziyaret ettiği mekanlar arasında bir anlatı görmesiyle kurmacaya dönüşmüş. Farklı dinlerden, milletlerden ve dönemlerden izler taşıyan bu mekanlar, Tarihi Yarımada’dan Kadıköy’e kadar uzanan oldukça zengin bir kültürel keşif sunuyor. Daha önceden görmediğiniz veya en azından Keltek‘in kadrajından seyretmediğiniz yerlerde dolaştıkça İstanbul, filmde adeta mitolojik bir karaktere dönüşüyor. Şehre yaklaşım konusunda, benzer yollara başvurmasıyla Chris Marker‘ın başyapıtı Sans Soleil ve yakın zamandan Miguel Gomes imzalı Grand Tour gibi örnekler çağrışıyor. Yönetmenlik olarak asla reklam estetiği veya turistik bir bakış ile donatılmayan, mekanlarla karakterin arasındaki diyaloğu önceleyen bir izlenimcilik söz konusu. Bu açıdan film, karakteri hem şehrin hem de seyircinin kültürel hafızası üzerinden keşfediyor.

Parçalanmış Bir Zihin
Keltek, düzgün bir altyapı kurmak ve senaryodaki kurgusal eklentileri tanıtmak amacıyla, filmi görece daha geleneksel bir bölüm ile açıyor. “Duru Görü” adlı bu ilk kısımda, Akın’ı ruhen sıkıştıran ailevi meselelerin iç yüzünü hızlıca anlıyor ve sindiriyoruz. Daha sonradan neredeyse esamesi okunmayacak diyaloglara burada şahit oluyor, -pek de özenli yazılmamış olmalarına karşın- bizi filmin dünyasına hazırladıklarını fark ediyoruz. Eski bir köşkün karanlık odalarında yaşayan Akın ve ailesi, konuşulmayan sırlar ve gitgide bulanıklaşan zihinleri nedeniyle iletişim bağlarını kaybetmişlerdir. Bu sorunlarını Akın üzerinde uyguladıkları hacamat ve sülük tedavileriyle ve durmadan ettikleri kavgalarla çözmeye çalışırlar. Hiçbir sonuç alamadıkları bu girişimler, -aynı İstanbul’un yalnız köşeleri gibi- her aile üyesini kendi kuytularında saklanmaya iter.
Yönetmen; şehri ve Akın’ı mantığın kendisinden çoktan kopmuş, yalnızca akıntısına kapılabileceği yapılar olarak gördüğünden onları yorumlamaya kalkmaz. Aksine, ortaya çıkardıkları öngörülemez ahengin takibini yapar ve birbirlerinden nasıl beslendiklerini inceler. Bu konuda, Werner Herzog‘un görüntü yönetmeni Peter Zeitlinger ile çalışan Keltek, inanılmaz bir hazırlığın sonucunda kamerayı resmen İstanbul’un bir sakini haline getirir. Merakla etrafı seyreden, gözü bir şeye takıldıkça dikkati dağılan ancak yine de yorgun bir gözdür bu. Akın ile beraber değişir, dönüşür ve yaşayan bir mekanizma haline gelir. Beklenmedik zamanlarda son derece sinematik anlarla seyirciyi kuşatır ve şehrin tüm ihtişamı üzerinize çöker.

Hipnotik Bir Deneyim
Yeni Şafak Solarken filminin bilindik hikaye anlatımı kodlarından neredeyse tamamen arındırılmış olduğu ve sezgisel bir deneyim vadettiği aşikar. Keltek, filmin “2+2’nin 4 etmediği” bir tecrübe sunduğunu ve daha çok müzikal akıştan güç aldığını söylüyor. Yine de, birbirinden ilginç sekanslar ile filmin dünyasını genişleten yönetmenin seyirciden talep ettiği ilgi ve sabır her zaman karşılanamayabiliyor. Keltek, bu durumu zaten öngördüğünü ve herkese hitap etmeyecek bir film yaptığını söylüyor. Dolayısıyla, dikiş izlerini görmenin zor olduğu senaryonun çatlaklarını seyirci olarak sizin kapamanız ve kafanızda bir düzleme oturtmanız gerekiyor. Açıkçası bu, filmin tutarsız ve serbest anlatısının içinde her zaman kolay olmayabiliyor ve kendinizi hikayenin dışına itilmiş hissedebiliyorsunuz.
Müzikal akıştan bahsedecek olursak, Joy Division‘ın New Dawn Fades şarkısından ilham alan ve ismini de ona borçlu olan filmin kulağınızın pasını silecek bir dinleme deneyimi sunduğunu söylemek gerek. İlahi anıtlar ve çeşitli tapınaklara konuk olduğumuz filmde bu mekanların Akın ile kurduğu diyaloğu atmosferik bir ses tasarımı eşliğinde dinliyoruz. Tanımlanamayan ve -birkaç istisnai sanrı sekansı hariç- görselleşmeyen bu gerçeküstü iletişim, filmin her tarafına siniyor ve tüyleri diken diken eden bir irkilme hissi uyandırıyor. Keltek, soundtrack konusunda Son of Philip‘in vokalden yoksun ve tamamen enstrümantal müziklerinden yararlanarak hipnotik bir deneyim yaratıyor.
Yavaşça şehrin karanlığında boğulduğunuz ve Akın ile beraber bir çıkış yolu aradığınız Yeni Şafak Solarken, insanoğlunun anlamsızlık ile olan imtihanını her türden duyunuzu harekete geçirerek tasvir ediyor. Özellikle, Akın’ın akli kontrolünü tümüyle yitirdiği ve başka bir diyara geçtiği final sekansı, Albert Serra‘nın Pacifiction filmindekine benzer güçte bir duygu uyandırıyor. Böylelikle, cevaplardan ziyade sorular ile karşılaşacağınız ve asla bir adım ötesine geçemeyeceğiniz sinematik bir kabus hasıl oluyor. Filmin sizi hapsettiği o kuytuya sabretmeyi başarabilirseniz, teslimiyetin özgürleştirici etkisi sizi alıkoyuyor ve yeni şafak doğarken gözünüzün önünde yavaşça sönüveriyor. Artık yarınları nasıl yaşayacağınızı değil, bu kabustan nasıl uyanacağınızı düşünüyorsunuz. Ve bu bir bakıma kurtuluşunuz anlamına geliyor.
Tunahan İbiş’in diğer yazılarına ulaşmak için buraya tıklayınız.
Daha fazlası için bizi Youtube, Twitter ve Instagram aracılığıyla takip edebilirsiniz.





















Yorumlar