- Yönetmen
- Javier Ambrossi, Javier Calvo
- Senaryo
- Javier Ambrossi, Javier Calvo, Alberto Conejero
- Oyuncular
- Guitarricadelafuente, Miguel Bernardeau, Carlos González, Penélope Cruz
- Süre
- 159 dk.
Yarım kalmış hayatların zamana meydan okurcasına kendi renklerine tutunduğu bir varoluş mücadelesi La Bola Negra. Ait olunamayan dünün ve bugünün hüznünü aynı anlatıda buluşturan film, ödül sezonunun en iddialı yapımlarından. Javier Calvo ve Javier Ambrossi’nin La Bola Negra’sı, şair Federico Garcia Lorca’nın tamamlayamadığı aynı adlı tiyatro metnini esas alan, farklı zaman dilimlerine yayılan aşkın bir mücadelenin hikâyesi. Dünya prömiyerini 79. Cannes Film Festivali’nde gerçekleştiren ve En İyi Yönetmen ödülüne layık görülen yapım, Lorca‘nın bitmemiş hikâyesiyle Alberto Conejero‘nun La piedra oscura adlı oyununun bir uyarlaması. Filmin oyuncu kadrosunda ise Guitarricadelafuente, Miguel Bernardeau, Carlos González, Milo Quifes, Penélope Cruz ve Glenn Close gibi önemli isimler yer alıyor.
- Yönetmen
- Javier Ambrossi, Javier Calvo
- Senaryo
- Javier Ambrossi, Javier Calvo, Alberto Conejero
- Oyuncular
- Guitarricadelafuente, Miguel Bernardeau, Carlos González, Penélope Cruz
- Süre
- 159 dk.
Yarım kalan bir hayalinize dönüp baktığınızda onu yaşayamadığınız için mi üzülürsünüz, yoksa gerçekleşme ihtimali halen devam ettiği için mi? İnsan yaşadıklarını hatırlar, yaşayamadıklarının hayalini kurar. Yaşamaya geldiğimiz bu dünyada dilimiz bile bu paradoksu çarpar yüzümüze. Yaşamak, hem var olmanın adıdır hem de var olmaya verilmiş bir yasaktır. Kişi, bu iki anlamın arasında yaşayabildikleriyle yaşayamadıkları üzerinden bir hayat kurar. Yaşamaya çalıştıklarımızla benliğimizin farkına varırız. Yaşayamadıklarımızla ise kim olamayacağımızı öğreniriz. Söz konusu yarım kalan bir hikâyeyse işin rengi biraz değişir. Zira, yaşadıklarımız kadar yaşayamadıklarımız da yazılacak hikâyelerin eşleniğidir. İkisi de aynı kalemden dökülür boş sayfaya. Üzerinden ne kadar zaman geçerse geçsin zamanın içinde eskimez her ikisi de. Nesiller aracılığıyla aktarıldığı sürece tuhaf bir zamansızlığa kavuşur. Bir hikâyedeki bir neslin imkansızlığı, başka bir neslin sıradanlığı olabilir. İnsan sadece kendi yaşayamadıklarının değil, başkalarının yaşayamadıklarının da hüznünü hissedebilir. Geçmiş ile bugün, bu sayede birbirine sıkıca sarılır. Bu vakitlerde içgüdüsel olarak zamanı geri veya ileri almak isteriz. Geçmişin eksikliğiyle şimdiki zamanın eskiliğine yenik düşeriz.
Siyah ve beyazın ortasında kalmak gibi bir şeydir bu. Beyaz bugün demekse, görmek istedikçe siyah çıkar önümüze. Siyahı görmezden geldikçe beyazı tutamayız elimizde. Birinin varlığı bir başkasının yokluğuna bedeldir. Birinin kabulü, diğerinin reddi demektir. Javier Calvo ve Javier Ambrossi’nin La Bola Negra’sında tüm yarım kalmışlıklar küçücük bir siyah topun içine sığar. 1930’ların İspanya’sında beyaz, kabul edilmenin; siyah ise reddedilmenin rengidir. Carlos için arka arkaya düşen siyahlıklar, onun var oluşunun reddedilişidir. Bir sekansta Carlos, karla kaplı bir dağın tepesinde uzanmaktadır. Beyazlığın ortasında kendisine düşen yine karanlıktır. Yaşamaya vakti olmadığını söyler. Onunla konuşan sesten geri dönmek için izin ister. Ses ona cevap verir: “Hiç kimse geri dönemez. Buraya yalnızca bir düş mırıltısı ulaşır.” Carlos çaresizce “Hiç yaşamamış gibiyim çünkü saatler bana ait olmadı.” der. Yaşamak için vakti yoktur çünkü. Bütün vaktini yaşamayı bekleyerek geçirmiştir. Sonra yaşayacağını umut etmiştir. Oysa sonraya bırakılanların da bir sonu vardır. Kişi, bugününe baktığında yarınlara bıraktığı hayatın dününde kalır. Ait olmadığı saatlerin içerisinde kendi dakikalarını arar. Kendi hikâyelerinin beyaz sayfalarını başkalarının siyah kalemiyle yazmak zorunda kalan, onların karanlığında kendi renklerine sahip olanların hikâyesi La Bola Negra. Var olmak kadar onurlu değil hiçbir şey. Hele ki insanın kendisi olabilmesi için başkası olmayı reddetmesi kadar.

Görünen Enkazın Üzerinde
Trajik bir bombardıman sekansıyla açılır La Bola Negra. Annesini kaybeden Sebastián, canını kurtarmanın telaşıyla bir kilisenin içerisine saklanır. İçeride yıkılmış taşların üzerinde bedenine saplanan üç okla yatar vaziyette duran Aziz Sebastian heykeli vardır. Yüzyıllardır acının sureti olarak hatırlanan heykel, Sebastián’ın acısıyla aynı enkazın içerisinde yer alır. Karakter; heykelin göğsünde duran oktan güç alır, tutunarak enkazın üzerinden atlar. Arka fonda Judeline‘in seslendirdiği Soldadito Español çalmaktadır.
Etkileyici bir mizansenle karşılar bizi La Bola Negra. Görüntü yönetmeni Gris Jordana film boyunca muazzam bir iş çıkarır. Kartpostal hüviyetinde görünen manzaralar yaratır. Zarif kompozisyonlarıyla şiirle iç içe geçmiş bir dönem hikâyesini resmetmeye çalışır. Filmi fotoğrafladığımız anlarda etkileyici birçok görüntüyle karşılaşırız. Yakın planlara sıklıkla yer verilir. Karakterlerin iç dünyası ve duygu durumu bu biçimsel tercihlerle yansıtılır. Raül Refree’nin üflemeli tınıları ve vurmalı çalgılarıyla yükselen müzikleri, yine içsel tezahürlerin yardımcısıdır. Sükseli müzikal sahnelerle melankoli ve trajedinin gölgesine gizlenen coşku kendine yer bulur.
İspanya’nın uzak ve yakın geçmişiyle bugünü olmak üzere üç dönemine uzanan anlatı; 1932, 1937 ve 2017 yıllarını paralel bir kurguyla ele alıyor. Carlos, İkinci İspanya Cumhuriyeti’nin ilk yıllarında yer alırken istemeden Franco’nun ordusuna katılan Sebastián ve Rafael, İç Savaş’ın en yoğun olduğu dönemde bulunuyor. Dedesinin kaybı üzerine evine ziyaret etmeye giden Alberto ise günümüzde geçmişi araştıran bir konumda yer alıyor. Javier Calvo ve Javier Ambrossi, savaşın sarsıcılığını milliyetçi asker Sebastián ile esir tutulan cumhuriyetçi asker Rafael arasındaki ilişki üzerinden yansıtmayı deniyor. Hikâyeleri birbirine bağlarken kolektif hafıza oldukça önemli bir konumda tutuluyor.
Lorca’nın yarım kalan tiyatro metni ise birçok duygunun, hayatın ve acının alegorisi niteliğinde. Şair, faşistler tarafından acımasızca öldürülmesine rağmen sanatıyla ve kimliğiyle seksen yıl sonra ilk günkü gibi var olabilir. Yalnızca önümüzde bulunması gereken eksik birtakım parçalar vardır. Bunun için üç ayrı kuşak, komün bir halde harekete geçer. Alberto, geçmişin saklı kalmış izlerini arayarak kendi varoluşunun bugüne uzanan kuir hafızasıyla bağ kurmaya çalışır.

İfade Edilenlerin Gövdesi
La Bola Negra, bizi üç farklı kuşak üzerinden bütünlüklü bir anlatıma kavuşturma vaadi içerisinde. Sanat, yaşanan trajedilerin üzerindeki bir tını olmanın ötesinde, acılarla yüzleşmeye yarayan bir araç burada. Tarihin yaşananları yansıttığı kadar yaşanmayanları da kapsadığının altı çiziliyor defalarca. Hikâye, döneme dair alışılagelmiş bir anlatı kurmak yerine kitapların yazmadığı, belgelemediği bir hikâyeye odaklanıyor. Tarih kitaplarında belirli bir üniformayla gördüğümüz, o kesimin mensubu olduğunu sandığımız insanların herhangi bir seçimi bulunmadığını, hayatta kalma şanslarının tek bir seçeneği olduğunu vurguluyor. Bulunulan konumla olmak istenilen yerin ayrımı, hem tarihsel hem de varoluşsal olarak sunuluyor. İradenin ortadan kalktığı, kaybolmuş, ötekiler tarafından el konulmuş bir zaman aralığındayız. Üç kuşağın farklı düzeylerde bu keşmekeşliği yansıtıyor olması, dünyaya atfedilen genel bir durum.
Kuir bir bireyin sevdiği insanla yaşayamaması ve bir özne olarak kabul edilmemesi, o kişinin talihsizliği olarak atfedilemez hiçbir zaman. Toplumsal kodların, otorite arzusunun ve ahlaki geriliklerin başkalarının bir insana reva gördüğü bir hayatın sonucudur. Sahnenin ve sanatın meşruiyeti ise bahsi geçen dönemlerin özelinde bu yüzden daha da anlamlıdır. Sanat bir ifade aracı olarak bir çıkış yolu anlamına gelir. Özneyi toplumsal normlara karşı koruyan azami bir mesafe oluşturur. Zira, sahnenin varlığı gerçek hayatla kurmaca arasında duran bir mesafede yer alır. Sansürle ve baskılarla boğuşsa da, edilgen kalan betimlemelerin görünür olmasına imkân sağlar. Lorca’nın ve tiyatronun varlığı da hikâyede bu noktaya düşer.
Anlatı boyunca karakterler, seyircinin kolaylıkla içselleştirebileceği düzeyde bir derinlikte sunulur. Bireylerin acılarını anlamamız adına birbirlerini andıran, hatta yineleyen çeşitli gösterimlerde bulunulur. Olay örgüsünün çizgiselliğin dışında kalması ve kuşaklar arası geçişler, kurgunun daha fazla teferruatta bulunmasını kamçılar. La Bola Negra’nın hınzır bir tarafı olduğunu söylemek mümkün. Buradaki ana tuzak; bir amaç uğruna var olmuş, onu görememiş insanların bugüne ulaştırdığı umutlarında saklı. Umut kavramı önemli bir husus. Zira, nesilden nesile aktarılmasına rağmen çözülemeyen bir çözümsüzlükle karşı karşıyayız. En azından bir önceki neslin ömürlerinin ukdeleri var her sekansta.
Buna tanıklık eden genel izleyici için yaşanan varoluş mücadelesi giderek büyüyen bir imge hâlinde. Filmi izlerken yaşanabilecek daha iyi ihtimalleri sorgulayıp yaşanamayanlarla da empati kurarken buluyoruz kendimizi. Bu yolculukta sinemadan aşina olduğumuz izlere de rastlıyoruz. Anlatının duygu yaratımı ve olay kurulumu açısından filmin ortak yapımcılarından Pedro Almodóvar’ın etkisini hissettiğimizi söylememiz mümkün. Öyle ki, Javier Calvo ve Javier Ambrossi, Pascual’ın Sebastián’a Rafael ile konuşmasını söylediği sahnenin Talk to Her’den (2002) bilinçli bir şekilde alındığını dile getiriyor. Penélope Cruz’un görkemli kabare gösterisi, keza yine Almodóvar’ın sinemasını çağrıştıran bir parça gibi. Bu esnada Margot Robbie’nin Babylon’daki (2022) sigaralı dans sahnesini andıran sekans da işin cabası. Alfonso Cuarón’un genellikle kadrajlarına sindirdiği beklemenin yorgunluğu ile hâlâ bekliyor olmanın umutsuzluğu, burada yeniden beliriyor sanki. Yönetmenin melankolik boşluklarından izler taşıyan filmde Wes Anderson’un statik planlarını andıran kullanımlar da dikkat çekici. Aynı sene içerisinde çıkan Lukas Dhont’un Coward‘ı (2026) ile sanata bakış üzerinden bir birliktelik yaşayan yapımın, savaşa kuir perspektifinden bakması bir diğer ortak unsur.
Sebastián, elinde silah olmasına rağmen o silahın tetiğine dokunamayan biri. Trompetine üfleyerek acılarını bastırmaya çalışan bir fedai. Karakter, bir sekansta tiyatro konusunda şu sözleri söyler: “Herkesi görebilmek ama kimseye görünmemek isterdim. Görünmezmişim gibi.” Dönemin iklimi düşünüldüğünde Sebastián’ın bu sözleri kendiliğinden güçlü bir karşılık bulur. Karakter, sanatın yarattığı azami mesafenin tüm hayatını kaplamasını arzulamaktadır. Ayrıca Sebastián’ın üzerinden iki temsil belirginleşmiş olur. Üzerinde taşıdığı forma, başkalarının ona zorunlu kıldığı kimliği tasvir eder. Sahnede arzuladığı görünmezlik ise varlığını başkalarının dayatmalarından koruyabilmesinin hayalidir. Öte yandan Alberto ise tiyatro yazarlığı hakkında “Gerçeklik beni kurgudan daha az korkutuyor. O yüzden bıraktım.” der. İki neslin karşıtlığına ve kazanımlarına yönelik paralel sunulan sekanslardan biridir bu. Kavuşmayan bir hafızaya yönelik böylesi sorumluluk sahibi sözlerde bulunan bir anlatıda, Alberto’nun bu açıklaması her gün ve her saniye dünyanın farklı coğrafyalarında varoluş mücadelesi veren kuirler adına fazla konformist bir söylem olarak da gözükebilir. Metnin bunu kastettiği de düşünülebilir ancak La Bola Negra’nın buna benzer diğer büyük sorunlarından bahsetmekte fayda var.

İhtişama ve Aşırılığa Teslim Olmak
La Bola Negra’nın kültürel olarak yaklaşmak istediği alan, sosyolojik olarak ele aldığı özneler ve bunu kuşaklar arasında eksik kalan bir parça olarak yansıtma isteği oldukça kıymetli. Hikâye boyunca içerisinde oldukça yaratıcı fikirlerin olduğunu söylemek mümkün. Tarihin boşluklarını bir saldırı aracının ötesinde özneleri ifade etmeye yarayan bir çeşit savunma mekanizması olarak algılayan bir iş bu. Eserin bulunduğu konuma gerekli payeyi vermekle birlikte, temel tercihleri konusunda aynı fikirlere sahip olmak biraz zor. Her şeyin öncesinde yaşananların nedenselliğini es geçen bir film La Bola Negra. Geçmişin boşluklarını doldurma güdüsünün yanında bu boşluklara hangi sebeplerin neden olduğu konusu burada bir muamma.
Kabul etmeliyiz ki, böylesi bir hikâyede yaratıcının üstlendiği önemli sorumluluklar var. Geçmişin neden susturulduğunu, bireylerin ne gibi sebeplerle buna maruz kaldıklarını ya da bu dengesizliğin bugüne döndüğümüzde nasıl göründüğü sorusu, kuşkusuz yaratıcıların ele aldığı hikâyenin temel sorumluluklarından. Ancak metnin anımsamakla yüzleşmek arasındaki dengeyi kuramaması burada temel bir ayrışma. İlk saniyeden itibaren metnin duyguları yoğun bir şekilde aktarma isteği o kadar fazla ki; nedenselliğe, sorumluluklara ve mekanizmalara dair neredeyse herhangi bir tartışma alanı kalmıyor. Duyguların yoğunluğu ve görkemli mizansenler, kadrajın bütününü ele geçiriyor. Herhangi bir ideolojik dokuyla karşılaşmıyoruz. Bu yarım kalmış hikâyenin yıllarca eksik kalmasının ilk nedenleri arasında aslında politik ve ahlaki hükümler yer alırken, tanıklık ettiklerimiz yaşanamayan yılların hüznü ve acısıyla sınırlı. La Bola Negra‘nın bu konudaki sözü, son sekansta duyduğumuz “Dikkat et, hâlâ peşimizdeler.” diye bir ekleme sadece.
Filmin arzusunu nasıl dillendirdiği kısmına baktığımızda, hikâyeyle uyumlu biçimsel tercihlerle ne yazık ki karşılaşmıyoruz. Hep bir sonraki büyük sahnenin beklendiği, tekrar eden duygusal diyalogların şimdiki anın yerine geçtiği sekanslara tanıklık ediyoruz. Javier Calvo ve Javier Ambrossi, metinlerinin ağdalı diliyle yönetmenliklerini dengelemeye çalışırken her ikisini ortak bir paydada buluşturamıyor. Her ikisini de yüksek perdeden iliştirerek filmin biçimsel ve atmosfer olarak ağırlığını artırıyorlar. Filmin pusuya yatmış bir avcı gibi devamlı an yaratma arayışı, sahip olduğu kapsayıcı fikirleri giderek gölgelemeye başlıyor. Hikâyenin çoğunluğunda karakterlerin içsel duygularına doğru yol alamıyoruz. Karakterleri duygusal ve bedensel dışa vurumlarıyla izliyoruz. Kuir arzunun ise steril, ana akım kisvelere uygun planlarla çekildiğine tanıklık ediyoruz. Film, her şeyin görünür ve anlaşılır olmasıyla fazla ilgileniyor. Bu duruma doğrudan bir örnek olarak havai fişek sahnesi söylenebilir. Zira, burada anlatısal bağlamdan yoksun duran estetik kompozisyonlar sunuluyor. Her şeyin bir fotoğraf gibi gözükmesi arzulanıyor. Drama ögelerinin içerisinde coşkun bir tavrı da bulunan La Bola Negra’nın belirli duvarları var. Onların üzerinde gittikçe kendi yolumuzu bulmamız bir hayli zorlaşıyor.
Günümüz sinemasının en önemli sorunlarından biri, filmlerin yaratmak istediği duygunun devamlı üzerinde gezinip söylemek istediklerinin altını çizmesi. La Bola Negra da tam olarak bundan muzdarip. Her sahnenin unutulmaz olmasını planlayan, izleyicinin istenilen duyguyu kendiliğinden keşfetmesine izin vermeyen, duygusal yoğunluk ile hikâyesel derinliği birbirine karıştıran bir yapı söz konusu burada. Hâl böyle olunca belirsizlikten uzakta kalan; hayatın çelişkileriyle değil, duygusal olarak netliklerle yoluna devam eden bir iş çıkıyor karşımıza. Bu durum; acının, yasın ve çaresizliğin toz bulutu hüviyetindeki hassaslığının yok sayılması anlamına geliyor. Bu içselleştirmesi zor duyguların somut bir olgu olarak yanı başımızda durmasına neden oluyor. İlk dakikalarında ritmik homojenliğiyle ön plana çıkan hikâye, anlatısıyla uyumlu bir bütünlük taşımıyor. Film; anlatmak istediği trajediyi, ötekileştirmeyi ve acıları büyütmeyi denedikçe o duygunun sahiciliğini zedelemeye başlıyor. Duygular, kendi ömürlerini sürdürmeden yeniden devşiriliyorlar. Metnin sözü defalarca kez bitiyor. Şiirler defalarca sonlanıyor; son bakış, son nefes… Her şeyin aslında bir sonu bulunuyor. Ancak film, her duyguyu aralıklarla belirtmeyi değil, en yüksekten üzerimize savurmayı denediği için bir türlü kapanışını yapamıyor. Karakterler, acıyı ifade etmenin ötesinde, kendi ağızlarından altını çize çize belirttikçe her şey daha görünmez bir hâl alıyor.
La Bola Negra‘nın ödül sezonu için iddiası oldukça büyük. Zira, ilk tahminler filmin sezona damga vuracağını söylüyor. Javier Calvo ve Javier Ambrossi, anlattıkları hikâyenin görkemini nedenselliğinden daha fazla önemseyen bir işle çıkıyorlar karşımıza. Günün sonunda iyi çekilmiş manzaralar, şarkılar ve performansların yanında yarım kalmış bir potansiyel bırakıyorlar bize.
Ahmet Duvan‘ın diğer yazılarına ulaşmak için buraya tıklayınız.
Daha fazlası için bizi Youtube, X ve Instagram aracılığıyla takip edebilirsiniz.























Yorumlar