Yazar 
İki İngilizce film projesinin ardından Bitter Christmas (Amarga Navidad) ile İspanya’ya geri dönen Pedro Almodóvar; yaratıcı tıkanıklık, yas ve hikâye anlatmanın sorumluluğu etrafında kurduğu kişisel bir hesaplaşmayı irdeliyor. Film, yönetmen Raúl ile onun senaryosunda hayat bulan Elsa’nın iç içe geçen hikâyeleri üzerinden, ilhamın yakın ilişkilerden nasıl beslendiğini araştıran bir yapı üzerine kurulu.
Filmin Almodóvar’ın son dönem sineması açısından önemi, yönetmenin kendi üretme biçimini bu sorgulamanın merkezine yerleştirmesinde ortaya çıkıyor. Pain and Glory ile güçlü bir ruhsal akrabalık taşıyan film, tanıdık renklerini ve mizahını korurken yaratmanın insana sağladığı teselliyi, başkalarının hayatında bırakabildiği keskin yaralarla birlikte ele alıyor. Bu yüzleşmenin cesaretiyle seyirciye geçirdiği duygunun her zaman örtüşmemesi ise filmin hem çekiciliğini hem de tartışmaya açık taraflarını belirleyen ana etmenler.
Pain and Glory’nin İzinden Giderken
Pedro Almodóvar, Pain and Glory’den sonra iyi projeler yapmaya devam etse de, o filmde yakaladığı etkiyi devam ettirememişti. Bu süreçte yaratıcı tıkanıklık yaşayan bir yönetmene dönüşmesi, başlangıçta Bitter Christmas’ın da tanıdık bir alanda dolaştığı izlenimini veriyor. Bedenin çıkardığı güçlükler, geçmişin bugüne sızması ve hayatı yeniden anlamlandırmak için sinemaya duyulan ihtiyaç, Bitter Christmas’ı Pain and Glory’nin hemen yanına yerleştiriyor. Ancak bu yakınlığın içinde belirgin bir huzursuzluk var. Almodóvar, daha önce kendisine gösterdiği anlayışın sınırlarını yoklarken; sanatçının kırılganlığına duyduğumuz yakınlığın, onun davranışlarını ne ölçüde mazur gösterebildiğini mevzu bahis haline getiriyor. İki filmin tematik birleşimi, aynı yaralara bakarken bakışlarının değişmesinden doğuyor.
Pain and Glory’de Salvador Mallo’nun geçmişine dönüşü, kaybettiğini düşündüğü yaratma isteğini yeniden bulmasına imkân tanıyordu. Çocukluğu, annesi ve eski sevgilisiyle ilişkisi, bugünkü yalnızlığının içinden yeni bağlantılar kurulmasını sağlayan bir yeniden dönüşümlerdi. Hatıraların anlatıya dönüşmesiyle hayat da yeniden başkalaşım kazanıyordu. Özellikle geçmişteki aşkın bir sahne metni aracılığıyla bugüne ulaşması, önemli bir karşılaşmaya kapı aralaması, sanatın insanlar arasında kesilmiş bağları yeniden kurabileceğine dair güçlü bir inanç taşıyordu. Federico’nun kendisine ait bir hikâyeyi tiyatro sahnesinde tanıması, anıların yazıya geçirilmesinin gerçek hayatta yaratabileceği karşılığı somutlaştırıyordu. Kurmaca aracılığıyla açılan bu yol, yıllar önce yarım kalmış, tozlu bir defter arasında sır tutmuş bir konuşmaya bugün devam edebilmenin imkânını taşıyordu. Tam da bu noktada Salvador’un sinemaya dönüşü, bedeninin ve hatıralarının çevresine ördüğü dar alanın genişlemesi anlamına geliyordu.
Bitter Christmas ise benzer bir çıkış arayışını Raúl ve onun yazdığı Elsa üzerinden sürdürüyor. Burada yaratıcı tıkanıklığın aşılması, çevredeki hayatların giderek daha fazla yazının içine çekilmesiyle birlikte ilerliyor. Yönetmenin kendi deneyimlerinden beslenmesiyle başkalarının deneyimlerini sahiplenmesi arasındaki sınırın yok olduğunu görmeye başlıyoruz. Böylece ortada üretmeye yeniden başlamanın sevincine karşıt olarak, kullanılan malzemenin nereden geldiğine ilişkin bir rahatsızlık var. Raúl’ün kırılganlığını anlamak mümkün; fakat bu kırılganlık, çevresindekilerden beklediği anlayışın karşılığını verip vermediği meselesini ortadan kaldırmıyor. Almodóvar’ın kendisine yönelttiği bakışı da burada görmek muhtemel.
Bu değişimi iki film arasındaki oyuncu bağı da ilginç biçimde eğlenceli hale getiriyor. Pain and Glory’de Salvador’un geçmişindeki sevgili Federico’yu canlandıran Leonardo Sbaraglia, bu kez hikâyeleri yazan yönetmen olarak karşımızda. Önceki filmde bir başkasının anlatısında kendisini bulan kişinin yüzü, şimdi başkalarının hayatını anlatıya dönüştüren kişiye ait. Buradan parantez açıp tekrar iki film arasındaki bağa dönersek, Pain and Glory’nin şefkatini bütünüyle masum, Bitter Christmas’ın hesaplaşmasını ise bütünüyle acımasız görmemek gerek. Almodóvar’ın zihni, kendisini anlamakla kendisini haklı çıkarmak arasındaki bir bölgeye yoğunlaşıyor. Aynı hayatın içinden doğan iki film, bu bölgede birbirini tamamlıyor ve zaman zaman birbirinin söylediklerine eklemeler yapıyor.
Bu nedenle Bitter Christmas’ın tanıdık kılan taraflar hem “imkânı” hem de “riski”. Pain and Glory’nin açtığı meseleleri genişletebildiğinde, yönetmenin kendi sinemasına yönelttiği bir itirazı görebiliyorsunuz. Önceki filmin duygusal birikimine fazla yaslandığında ise kendi başına kurması gereken yakınlığı hazır bulmayı bekleyen bir sanatçıyı deneyimliyorsunuz. Pain and Glory ve Bitter Christmas arasındaki bağı değerli kılan ise tamamlayıcı olan bağlılıkları. Almodóvar, yaratmanın kendisini hayata bağladığını bir kez daha kabul ederken, bu bağlılığın çevresindeki insanlardan neler talep ettiğini de görünür kılıyor. Kendinizi anlatma ihtiyacınız büyüdükçe, başkalarının hayatını anlatma hakkının nerede başlayıp nerede bittiği meselesini sorgulamak lazım.
Hayatı Hikâyeye Çevirmenin Bedeli
Bir başkasının hayatını anlatma ve öyküleştirme hakkı, Bitter Christmas’ta sanatçının kendisine kolayca tanıdığı bir ayrıcalık. Raúl için çevresindeki insanların yaşadıkları, kendi yaratıcı durgunluğunu aşabilecek bir hikâyenin de başlangıcı. Acının fikre dönüşme hızı, o acıyı yaşayan insanın anlaşılma ihtiyacını geride bırakan bir aktarım. Almodóvar’ın kurduğu “rahatsızlık” hissi tam olarak burada önem kazanıyor. Bir insanı dikkatle dinlemek, her zaman ona yakınlık duymak ile aynı anlama gelmez. Dinleyen kişi, karşısındakinin söylediklerinden çok, bunlarla ne yapabileceğine odaklandığında aralarındaki ilişkinin dengesi bozulur. Çünkü oluşan yakınlığın bir “malzeme kaynağı” olduğunu fark edersiniz.
Elsa’nın arkadaşlarının hayatlarına yönelmesi, bir bakıma da o hayatları incelemesi, bu değişimi gündelik ilişkilerin içine yerleştiriyor. Onların kayıpları ve hayal kırıklıkları, Elsa’nın yeniden yazabilmesinin önünü açan birer araç. Buradaki sorun, yaşananların sanatla ilişki kurması kadar, bu ilişkinin kim tarafından ve hangi ihtiyaç doğrultusunda kurulacağı. Aynı olay, bir kişi için henüz taşınması güç bir deneyim, atlatması zor bir meseleyken, diğeri için işe yarayan bir sahne olabiliyor. Elsa’nın üretme isteği güçlendikçe bu iki zaman arasındaki açıklık da büyüyor. Çünkü şu kadarı kesin ki, hikâyenin ilerlemesi, onu mümkün kılan insanların kendi hayatlarında ilerleyebildiği anlamına gelmez.
Film, böylece sanatçının yanında durmanın zamanla sanatçının bakışına teslim olmak anlamına gelmesindeki adaletsizliği de görünür kılıyor. Mónica konuştuğunda, Raúl’ün kendi krizinin merkezine yerleştirdiği dünyanın başka merkezleri olduğu da ortaya çıkıyor. Bu aşamada Mónica’nın senaryonun zayıflıklarını da dile getirmesi, yönetmenin sanatsal gerekçelerini ayrıca tartışmaya açan bir alan oluveriyor. Ve şunu görüyorsunuz ki, başkasının acısına başvurmak, kendiliğinden derinlikli bir eser yaratmayı sağlamaz. Tam da bu yüzden Raúl, kendisine tanıdığı serbestliğin karşılığında yazdığı metinle de yüzleşmek zorunda. Buradan çıkışla şunu da unutmamak gerekir ki, yaratma ihtiyacının samimiyeti, ortaya çıkan hikâyenin değerini güvence altına alamaz.
Yine de Almodóvar, hayatın kurmacaya dönüşmesini bütünüyle “ihlal” olarak tanımlayan rahat bir noktada değil. Yazmanın içinde seçmek, değiştirmek, birleştirmek ve yeniden kurmak mümkün. Yaşanmış bir olay, başka bağlamda farklı bir anlam kazanabilir; ortaya çıkan karakter, ilham aldığı insanla aynı kişi olmayabilir. Fakat bu dönüşümün gerçekleşmesi, geride kalan insanın incinmesini kendiliğinden hükümsüz kılamaz. Yani yaratıcı özgürlüğün savunusu ve sanatın dönüştürme gücü, sanatçının ilişki kurma biçimindeki sorumluluğunu ve bu sorumluluk altındaki davranışlarını ortadan kaldıramaz.
Kurmacanın Katmanları ve Anlatının Açıkları
Anlatıcının seçimleri, Bitter Christmas’ta hikâyenin kuruluşunu da belirleyen en temel mesele. Raúl’ün yazdığı Elsa ile Elsa’nın çevresindeki insanlardan beslenerek geliştirdiği senaryoda, yaratma sürecini birbirinin içine açılan anlatılar boyunca takip etmeye başlıyoruz. Her yeni katman açıldığında, yaşanmış bir deneyimin el değiştirdiğini görüyoruz. Hatta birinin kendisine ait sandığı hikâye, başka birinin cümlelerinde farklı bir biçim kazanıyor. Bu yapı, hayatı malzemeye dönüştürme meselesini filmin anlatımına taşıyan büyük bir unsur. Çünkü insanların birbirlerini nasıl gördükleri kadar, gördüklerini hangi sırayla ve neyi dışarıda bırakarak anlattıkları da önemli değil midir?
Almodóvar, Elsa’nın hikâyesine ayırdığı geniş alan sayesinde bizi Raúl’ün yazdığı dünyanın içinde tutuyor. Böylece karakterlerin ilişkilerine ve sorunlarına yönelirken, bunların başka bir karakter tarafından düzenlendiği gerçeği zaman zaman bilinçli şekilde geride kalıyor. Bu tercihin, kurmacanın kendisine geçici bir “bağımsızlık” kazandırma yolunda iyi bir adım olduğunu hemen anlıyorsunuz. Elsa’nın hayatı, yazarının niyetlerinden taşabilecekmiş gibi görünmeye başlıyor. Raúl’e döndüğümüzde ise az önce kendi bütünlüğü içinde değerlendirdiğimiz sahnelerin bir yazma sürecine bağlı olduğunu yeniden hatırlıyoruz. Anlatının bu hareketi, seyircinin karakterlerle kurduğu ilişkinin zeminini sürekli değiştiren, yapısal olarak “bozucu” bir taraf. Bu noktada Raúl ile Elsa arasındaki benzerlikler de bu hareketi güçlendirmekte iyi bir destekleyici. Yaratıcının kendi korkularını, arzularını ve çelişkilerini başka bir bedene ve hayat düzenine aktarması, özkurmacanın dönüştürücü tarafını görünür kılıyor. Almodóvar, bir insanın kendisini anlatırken kullanabileceği dolaylı yolları çoğaltırken, dışarıdan kendine bakmanın da kurmaca gerektirdiğini sezdirmekte gecikmemesi çok mühim.
Bu değişken zemin, filmin hem en merak uyandıran hem de en zorlu tarafı. Elsa’nın hikâyesindeki dağınıklığı Raúl’ün henüz tamamlanmamış senaryosuyla ilişkilendirmek mümkün. Bazı geçişlerin gevşekliği, ilişkilerin yeterince gelişmemesi ve karakterlerin taşıdıkları acıların gerisinde kalması ise yazılmakta olan bir metnin pürüzleri gibi. Fakat seyirci olarak bu pürüzlerin açıklamasına ulaşıncaya kadar onlarla vakit geçirmek zorundasınız. Şu da bir gerçek ki, filmin kurduğu düşünsel düzeni kavramakla sahneler arasındaki duygusal sürekliliği hissetmek, aynı anda var olamıyor.
Mónica’nın senaryoya yönelttiği itirazlar, biriken bu sorunları filmin kendi içinde seslendirmesi bakımından belirleyici. O konuşurken, seyircinin fark etmiş olabileceği zayıflıklar da anlatının parçasına dönüşüyor. Önceki sahneleri yeniden değerlendirmemizi sağlayan bu hamle, Almodóvar’ın kendisini eleştirinin dışında tutmadığını gösteren en önemli unsur. Yine de burada sınır var. Bir filmin kendi eksiklerini tanıması, bir bakıma işlediği konu üzerinden seyirci bakış açısına kendini bilerek atması, onları aşmasıyla eşdeğer sayılamaz. Çünkü son bölümün sağladığı açıklık, daha önce kurulmamış bağların yerini tamamen dolduramıyor. Bu yüzden yüzleşmenin gücüyle ona ulaşan yolun aksaklıklarını birlikte değerlendirmek gerek. Bunları bir köşede tutup, hassas açılardan baktığınızda ise Bitter Christmas’ın anlatı oyunu, bizi hikâyelerin nasıl üretildiğine ve insanlar hakkında verdiğimiz yargıların nasıl yönlendirildiğine karşı daha dikkatli hâle getirdiği de bir gerçek.
Melodramın ve Estetiğin İçindeki Mizah
Almodóvar’ın alametifarikası olan renklerle, mekânlarla ve kıyafetlerle kurduğu ilişki, onun filmlerinde karakterlerin hayatlarına yaklaşmanın başka yollarını açan birer mucize gibi. Bitter Christmas’da da Raúl’ün çevresini saran özenli düzen, onun kendisini dünyaya nasıl sunmak istediğini de düşündürüyor. Sanatçının zevki, yaşadığı alanın bütünlüğüne yerleşirken ilişkilerindeki dağınıklık daha görünürleşen bir taraf oluyor. Çevresindeki nesneler üzerinde kurabildiği hâkimiyet ne kadar özenli ise, insanlarla ilişkisi bir o kadar dağınık. Bu noktada görsel dünyanın çekiciliğine baktığınız zaman, denetleme arzusunun içinden doğan huzursuzluk daha da anlam kazanıyor. Bu estetik anlayışta, Almodóvar’ın ilk kez birlikte çalıştığı görüntü yönetmeni Pau Esteve Birba’nın sinematografisi de oldukça ehemmiyetli. Yumuşak ışık, doygun renklerin sertliğini dengelerken, kırmızılar ve mavi renkler, odaların düzeniyle birlikte karakterlerin çevresinde neredeyse korunmuş bir alan oluşturuyor. İçeride yaşanan duygusal kırılmaların bu görsel bütünlüğü bozamaması, mekânlar ve insanlar arasındaki bağı gösterir nitelikte.
Lanzarote’ye açılan sahnelerde ise renklerin etkisi başka bir yoğunlukta. Siyah kumların ve volkanik arazinin karşısında belirginleşen kıyafetler, insan bedenlerini çevrelerinden ayırma konusunda fazlasıyla iyi. Ayrıca Antxón Gómez’in yapım tasarımıyla Paco Delgado’nun kostümleri arasındaki uyuma baktığınızda, filmin farklı mekânlarını ortak bir estetik anlayışın içinde nasıl buluştuğunu çabucak çözebilirsiniz. Bu özen, Almodóvar’ın her filminde olduğu gibi, görüntülere bakmayı başlı başına bir hazza dönüştürüyor. Bu aşamada oyunculuklar da yaratılan dünyanın içinde dengeli biçimde yerlerini bulmakta zorlanmıyor. Bárbara Lennie ile Leonardo Sbaraglia, yaratıcı kaygının farklı yüzlerini taşırken Aitana Sánchez-Gijón, Mónica’nın itirazına duygusal ağırlık kazandırıyor. Victoria Luengo ve Milena Smit kırılganlıklarıyla, Patrick Criado ve Quim Gutiérrez ise merkezdeki karakterlerle kurdukları ilişkiler üzerinden anlatıyı tamamlıyor. Kadronun ortak başarısı, bu stilize dünyanın içinde insanların tanınabilir çelişkilerini koruyabilmesi ve inandırıcı kılabilmesi.
Filmin mizahı ise kurulan dünyanın ciddiyetini hafifleten bir hareket alanı misali yüzeyde yerini alıyor. Örneğin, doktorun kült sinema kavramına yabancılığı üzerinden gelişen sahne, yönetmenlerin kendilerine atfettikleri önemin gündelik hayatta ne kadar sınırlı bir karşılığı olduğunu çok iyi gösteriyor. Almodóvar, sanatçının ciddiyetini başka bir bakışla karşılaştırarak durum komedisini kullanıyor. Gülünç olan, asıl mizahı ortaya çıkaran ise karakterlerin içinde bulundukları duruma verdikleri anlamla dışarıdan nasıl göründükleri arasındaki fark. Bu yüzden filmin komedisi, karakterleri direkt ve kolayca yargılamamıza da izin vermiyor. Karakterin yarasını görürken kendisini sunma biçimine gülebiliyoruz. Bu durum, gerçek hayatı tekrar düşündürerek, insanlara yaklaşmanın içinde alayın ve şefkatin birlikte bulunabileceğini hatırlatıyor. Almodóvar’ın uzun yıllardır birlikte çalıştığı bir deha olan Alberto Iglesias’ın müzikleri ise bu değişken tonun duygusal sürekliliğine katkıda bulunma konusunda her zamanki gibi mükemmel.
Düşünsel Cesaret ve Duygusal Mesafe
Bitter Christmas, duygusal açıdan mesafe yaratan ve seyirciyi karakterlere bağlamakta zorlayabilen bir yapıya sahip. Olay örgüsü içerisinde, karakterleri benimsenizi zorlaştıran aşamalar var. Filmin bilinçli tercihiyle yaşattığı bu eksikliğin, seyirci bazında herkeste karışılığını bulması zor. Tam da bu yüzden kurmaca ile gerçeklik arasında sıkışma hissine kapılabilirsiniz. Fakat her şeyi belli bir sebep-sonuç ilişkisine bağladığınız zaman, kusurlarıyla seveceğiniz ve içselleştirebileceğiniz bir filme dönüşüyor. Örneğin Elsa’ya yaklaşırken Raúl’ün seçimlerini düşünmeye başlıyor; Raúl’ü değerlendirirken onun arkasındaki Almodóvar’ı görüyoruz. Böylece bakışımızın sürekli yer değiştirmesi, sanatçının kendisini saklama ve açığa çıkarma biçimlerini anlamamızı sağlıyor.
Kısaca, Bitter Christmas’ın soğukluğunu bütünüyle başarısızlık olarak görmek, filmin kendisine yönelttiği bakıştaki rahatsızlığı gözden kaçırabilir. Almodóvar, sanatçının anlaşılmaya duyduğu ihtiyacın çevresindekilere nasıl bir yük getirdiğini gösterme konusunda kesinlikle çok iyi. Filmin düşünsel cesareti, seyirciden sanatçının acısını ve başkalarına verdiği zararı aynı anda görebilmesini istemesinde bulunuyor. Sanatçının kendisini anlatma biçimine duyulan şüphe, Bitter Christmas’ı izleyen seyirciye de bulaşıyor. Raúl’ün gerekçeleri, insanların kendi davranışlarına ne kadar ikna edici, hatta manipülatif açıklamalar bulabildiğini gösteriyor. Tabii bu açıklamaların inandırıcılığıyla haklılığı arasındaki ayrım, filmin ardından düşünmeye devam edebileceğimiz apayrı meseleler.
Yıl artık 2026 oldu ve 80’lerden bu yana hayatın içinden neredeyse her meseleye dokunmaya başaran Almodóvar’ın sineması, günümüzde dahi kendisi hakkında uzun uzun konuştuğu anların arasından insanların çelişkilerine dokunabilen ayrıntılar çıkarıyor. Ortada kendisini eleştiriye açan bir film, kendi eksiklerini kabul eden bir yönetmen var. Almodóvar, kurduğu oyunun ortasında hâlâ yeniliğe ve cesaret etmeye devam ediyor. Bitter Christmas, yaratmanın sağladığı tesellinin çevresinde uzun süre dolaşıyor; o tesellinin kimlerin fedakârlığıyla mümkün olduğunu düşünmeye yöneliyor; aynı zamanda da düşündürmeye davet ediyor. Bilerek pürüzsüz olmayan, falsolarını isteyerek ortaya döken fakat bu anlayışı ile değerlenen ve güçlenen bir film deneyimliyorsunuz.
Ferit Doğan‘ın diğer yazılarına ulaşmak için buraya tıklayınız.
Daha fazlası için bizi Youtube, X ve Instagram aracılığıyla takip edebilirsiniz.
Yorumlar