Yazar 
Christopher Nolan‘ın vizyoner yapısını düşündüğümüzde, Dunkirk en az popüler filmlerinden biri olarak hatırlanır. Bunun nedenlerinden biri, belki de seyircisinin ondan bambaşka filmler beklemesidir. Oysa Nolan burada savaşın kendisini değil, onun psikolojik etkilerini anlatmayı seçer. Üstelik bunu yaparken düşmanı paranoya üzerinden inşa eder. Düşünsenize, hikâyenin içinde düşman bile bulunmuyor. Naziler neredeyse yok, Hitler ise asla görünmüyor. Sadece hayatta kalmaya çalışan, korku içindeki askerleri izleriz. Büyük bütçeli filmler yapan bir yönetmen için devrim niteliğinde sayılabilecek bu tercih, Dunkirk‘ü klasik savaş filmlerinden tek hamlede ayırır.
Savaş sineması yıllardır hep aynı refleks üzerinden ilerler. Düşman görünür ve karşı taraf bir kötülük unsuru olarak seyirciye sunulur. Böylelikle taraf tutulmasına şartlandırılır. Kötülüğün bir yüzü, bir sesi ve çoğu zaman nefret edilecek bir karakteri vardır. Nolan ise bu ezberi tamamen bozmayı tercih ediyor. Düşmanı görünmez kılarak seyircinin zihnini bir oyun alanına dönüştürür. Gördüğü şeylerden çok, göremediği şeylerle meşgul olmasını zorunlu hale getirir. Kurşunun hangi yönden geleceğini bilememek, düşmanı görmekten çok daha büyük bir korku yaratır. Dunkirk; tam da bu nedenle savaşın kendisini değil, yarattığı paranoyayı anlatan bir filme dönüşmüştür.
Fırtına Öncesi Sessizlik
Filmin ses tasarımı, bu psikolojik atmosferi destekleyen en önemli yapı taşlarından biri haline gelir. Savaşın nasıl göründüğünü tasvir etmektense, insan zihninde nasıl yankılandığına odaklanılır. Savaş gazilerinin röportajlarına baktığımızda ilk söyledikleri şey, bulundukları bölgelerdeki hava tasvirleridir. Örneğin, çok sıcak bir ortamda nefes alamamaları ya da boğucu bir gürültünün ortasında askerlerin nerede olduğunu anlayamamaları gibi detaylardan bahsedilir. Bu bağlamda Nolan, karakterlerinin hikayesine odaklanmaktansa savaş atmosferinde olmak ve seyircisine bu durumu deneyim olarak sunmayı tercih ediyor.
Yönetmen, bir yandan da sessizliğin içinde patlamak üzere olan fırtınanın kırıntılarını beklememizi istiyor. Öte yandan, bilinmezliğin verdiği karamsarlık ve yolunu bulamama hissi filmin gerilim dozajını ayarlayan temel unsurların başında geliyor. Tehlikenin nereden geleceğini bilememenin tekinsizliği, seyirciyi anlamlandıramadığı karanlık bir dehlizin içine terk ediyor. Nolan‘ın en büyük başarısı tam da burada ortaya çıkıyor. Çünkü korkunun kaynağını gördüğümüz şeylerde değil, göremediğimiz şeylerde arıyoruz.
Bu noktada filmin müziği ve ses efektleri birbirinden ayrılmayan iki parçaya dönüşüyor. Motor sesleri, sirenler, kurşunların metal yüzeylerde bıraktığı yankılar ve Hans Zimmer‘ın giderek sıkışan ritmi sayesinde içinden çıkılmaz bir darboğaza girmemize sebebiyet veriliyor. Bütün bunlar, yalnızca gerilim yaratmak için kullanılmıyor. Seyircinin nefes alışverişini bile filmin temposuna göre yeniden şekillendiriyor. Dunkirk‘ü izlemekten çok, onun içinde sıkışıp kalıyorsunuz.
Dayanışmanın Sessiz Manifestosu
Filmin dikkat çekici yan bölümlerinden biri, sivil teknelerin Dunkirk kıyılarına doğru yola çıktığı bölüm. Büyük bir kötülük söz konusu olduğunda, yerel halkın nasıl kenetlendiğinin en güçlü göstergelerinden biri olarak filmde yer alan bu bölüm, kimilerince bir kahramanlık hikayesi olarak adlandırılıyor. Ancak gelecek kaygısının insanlar üzerindeki etkisini göstermesi üzerinden de okunabilir. Bir anlamda hikâyede ülkenin kurtulmasından çok, gelecek nesillerin kaybolmaması için bir uğraş vardır. İşte bu nokta, filmin söylemini bambaşka bir yere taşır. Çünkü Dunkirk, ulusal zaferi kutsayan bir propaganda filmi olmak yerine, insan hayatının her türlü ideolojiden daha değerli olduğunu söyleyen insani bir anlatıya dönüşür.
Elbette filmi yalnızca sivil dayanışmanın dünyayı kurtardığı romantik bir hikâye olarak okumak da doğru olmaz. Özellikle hava muharebelerine odaklanan bölümlerde savaş makinelerini estetize eden, yer yer militarist bir hayranlık hissi uyandıran sekanslar da mevcuttur. Nolan‘ın kurgu anlayışı, bu bölümlerin etkisini seyir zevki anlamında epeyce katlar. Zamansal kırılmalar sayesinde, aynı olay farklı perspektiflerden yeniden anlam kazandırılır. Teknik açıdan oluşan bu etki, filmin duygusal damarına da doğrudan temas eder.
Christopher Nolan denildiğinde akla ilk gelen kavramlardan biri hiç kuşkusuz zaman kullanımıdır. Ancak Dunkirk‘te zaman; Memento, Inception ya da Interstellar‘daki gibi çözülmesi gereken bir bulmaca değildir. Buradaki zaman, savaşın psikolojik etkisini hissettiren görünmez bir karaktere dönüşür. Bir haftayı, bir günü ve bir saati aynı anlatının içinde buluşturan yapı, ilk bakışta zekice tasarlanmış bir kurgu oyunu gibi görünür. Oysa bu tercih, savaşın insan zihninde bıraktığı izleri anlatmanın en doğru yollarından biridir. Çünkü savaşın içinde zaman hiçbir zaman doğrusal olarak akmaz. Bazen dakikalar saatlere dönüşür, bazen saatler tek bir ana sıkışır. Bir dakikanın bile bir ömür gibi geçtiği anlar olur. Nolan‘ın bu parçalı anlatısı da tam olarak bu ruh hâlinin yansıtılması içindir.
Bu tercih yalnızca anlatıyı dinamik hâle getirmez. Seyircinin yön duygusunu da bilinçli biçimde sarsmaya yönelik hamlelerde bulunur. Tıpkı sahilde bekleyen askerler gibi, biz de ne kadar zaman geçtiğini tam olarak kestiremeyiz. Bu nedenle Dunkirk yalnızca zamanı anlatan bir film değildir, bir bakıma zamanı olduğu gibi hissettiren bir film olarak tasarlanmıştır. Nolan‘ın en büyük başarısı, zamanı olayların temsilcisi olmaktan çıkarıp, korkunun taşıyıcısı hâline getirmesinde yatmaktadır.
Hafızanın İçinde Kalan Savaş
Dunkirk‘ü ele aldığımızda filmin büyük prodüksiyon becerisini de es geçemeyiz. Christopher Nolan bu konuya o kadar önem göstermiştir ki, CGI‘ın güvenli alanına sığınmak yerine gerçek savaş gemileri, dönem uçakları ve fiziksel mekânlarla çalışmayı tercih etmiştir. Eski tip prodüksiyon filmlerini hatırlatan zahmetli bir işe kalkışılmasından dolayı, bu konuda büyük emek verildiği gerçeği yadsınamaz. Bu tercih yalnızca görsel gerçekçiliği artırmaz, aynı zamanda savaşın ağırlığını da seyirciye fiziksel olarak hissettirmesi açısından önemlidir.
Patlamalar, denizin ortasında savrulan gemiler ya da gökyüzünde süzülen Spitfire uçakları gerçekten yaşanıyormuş hissi verir. Bugün birçok büyük bütçeli yapım, bilgisayar efektlerinin kusursuzluğuna güvenerek gerçekliğin yerini simülasyonla doldurmaktadır. Dunkirk ise bunun tam tersini yapar. Yapay teknik gösterilerin yerine, doğal bir organizasyonla inşa edilmiş devasa savaş koreografileri sunmaktadır. Bu nedenle film yalnızca Christopher Nolan‘ın vizyonunu sunmaktan öte, görünmeyen prodüksiyon ekibinin emeğini de görünür kılan kolektif bir başarıya dönüşür. Belki de bu gerçekçilik hissi, filmin yıllar sonra bile eskimemesini sağlayan en önemli nedenlerden biridir.
Dunkirk savaşın tarihini anlatmaya çalışmaz. O gün orada bulunan insanların hafızasında kalan kırıntıları yeniden inşa etmeye çalışır. Bu yüzden karakterlerin geçmişini bilmeyiz. Sadece korkularıyla var olan insanları izleriz. Finaldeki son konuşmayı saymazsak, büyük siyasi konuşmalar dinlemeyiz. Düşmanı doğru dürüst görmeyiz. Çünkü insan belleği savaşları kronolojik olarak hatırlamaz. Bir motor sesi, bir uçak gölgesi, ıslak kumların üzerinde bekleyen yüzlerce asker, denizin ortasında yavaş yavaş su alan bir gemi olarak hatırlar. Hafızada kalan şeyler bunlardır. Nolan da filmini tam olarak bu parçalanmış belleğin üzerine kurar.
Belki de bu yüzden Dunkirk, Christopher Nolan‘ın en cesur filmlerinden biridir. Çünkü milyonlarca dolarlık bir savaş filmini kahramanlık hikayesi üzerine kurmak yerine, korku üzerine inşa eder. Sessizliği silaha dönüştürür ve savaşın en büyük yıkımının insan zihninde yaşandığını hatırlatır. Aradan yıllar geçse bile filmin akılda kalan tarafı devasa patlamaları ya da nefes kesen hava muharebeleri olmaz. Bunlar, filmlerde gördüğümüz büyük numaralardır. İnsanlar savaşın içinde fiziksel yorgunluklarını, psikolojik buhranlarını hisseder. Hafızaya kazınan şey, görünmeyen düşmanın yarattığı o tarifsiz tedirginlik olur. Belki de savaşın en gerçek hâli tam olarak budur.
Haktan Kaan İçel’in diğer yazılarına ulaşmak için buraya tıklayınız.
Daha fazlası için bizi Youtube, X ve Instagram aracılığıyla takip edebilirsiniz.
Yorumlar